RUSYA FEDERASYONU'DA TÜRK TOLULUKLARI

 

 

 

 

 

 

İktisat ve Girişimcilik Üniversitesi . Türk Dünyası İşletme Fakültesi

RUSYA FEDERASYONUN’DA TÜRK

TOPLULUKLARININ YAŞADIĞI

BÖLGELERDEKİ NÜFUS HAREKETLERİ

VE DEĞİŞEN ETNİK YAPI

Yrd. Doç. Dr. Ali YİĞİT*

ÖZET

Bu çalışmada Rusya Devlet İstatistik Komitesi (Goskomstat)’

nin 1989 ve 2002 nüfus sayımı verileri ile literatürde

belirtilen kaynaklardan derlenen bilgiler ışığında Rusya Federasyonu

içindeki Türk nüfusu ve yaşadıkları bölgelerdeki nüfus

hareketleri, bilhassa etnik yapı değişimi açısından ele alınmış ve

etnik nüfusun bölgesel dağılışı ile bazı bölgelerde görülen etnik

nüfus sorunları irdelenmiştir. Ayrıca Sovyet Rusya’nın ilk

dönemini temsil eden 1926 nüfus sayımı ile katı uygulamalar

sonrasını gösteren 1959 nüfus sayımı arasında, hemen tüm Sovyet

ülkelerinde olduğu gibi Türk nüfusun yaşadığı bölgelerde de etnik

yapıda görülen büyük değişim ve sonrasında yaşanan gelişmelere

dikkat çekilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Rusya Federasyonu, Türk Nüfusu,

Rusya’daki Türkler.

GİRİŞ

SSCB’nin dağılması sonucu oluşan devletlerden biri olan Rusya Federasyonu,

1993’de 21 özerk cumhuriyet, 11 özerk bölge, 2 özerk belediye (Mosko-

* Sakarya Üniversitesi Fen-Edebiyat Fak. Coğrafya Bölümü, ayigit@sakarya.edu.tr

70 TÜRK DÜNYASI İŞLETME FAKÜLTRESİ

70

va ve St. Petersburg) 6 kray ve 49 oblastdan oluşan 89 yönetim birimi

tarafından imzalanarak yeni şeklini almıştır. Rusya Federasyonu içinde yer alan

bu özerk cumhuriyetlerden 7 tanesi (Tataristan, Başkurdistan, Çuvaşistan, Saha

(Yakutistan), Tuva, Hakas ve Altay cumhuriyetleri) bazı Türk toplulukları

adına oluşturulmuştur. İki tanesine de Çerkez toplulukları ile ortak cumhuriyet

(Karaçay-Çerkez ve Kabardino-Balkar) kurulmuştur. Ayrıca Dağıstan’ın

yerleşik nüfusu içinde yer alan Kumuk, Nogay ve Azeri Türkleri bu ülke

nüfusunun % 20’sini oluşturur. Belirtilen bu 10 federatif cumhuriyet dışında

Astrahan (% 23), Ulyanov (% 21), Orenburg (% 17), Tümen (% 13),

Çelyabinsk (% 12) gibi oblastların ve Taymır (% 17), Hanti-Mansis (% 15),

Yamola-Nenets (% 11) gibi özerk bölgelerin nüfusunun önemli bir kısmını

Türk toplulukları oluşturmaktadır. 2002 yılında yapılan nüfus sayımı

sonuçlarına göre Rusya Federasyonu toplam nüfusunun % 8,37’sini (12,1

milyon) çeşitli Türk toplulukları oluşturmaktadır.

Sovyet Rusya’da 1926 yılında yapılan ilk nüfus sayımına göre bu

cumhuriyetlerin çoğunda milli unsurlar çoğunlukta Rus ve diğer etnik unsurlar

ise azınlıktaydı. 1930’larda yapılan kolektifleşme politikaları ile bu bölgelere

çok sayıda Rus yerleştirilmiştir. Ardından II. Dünya savaşı öncesinde ve

sonrasında sayları 3,1 milyonu bulun çeşitli topluluklar Sovyetler Birliği içinde

sürgün edilmiştir. II. Dünya Savaşı sonrasında Avrupa bölgesindeki stratejik

sanayi tesislerinin İdil-Ural bölgesine kaydırılması sonucunda çok sayıda Rus

işçi bölgeye sevk edilmiştir. Böylece 1960’lara gelindiğinde Sovyet ülkelerinin

hemen tamamının etnik kompozisyonu tamamen değişmiştir. Sovyetler

Birliğinin dağılması sırasında ve bağımsızlık sonrasında geçen 10 yıl içinde

daha önce çeşitli nedenlerle ülkelerinden ayrılmış başka bölgelerde yaşayan

insanların bir kısmı oluşan serbestlikten yararlanarak kendi bölgelerine göç

etmişlerdir.

Böylece Rusya Federasyonu ve diğer eski Sovyet cumhuriyetlerinde

Sovyet döneminin son sayımı (1989) ile bağımsızlık sonrası yapılan yeni sayım

sonuçlarına göre ülkelerin etnik kompozisyonunda önemli değişmeler olmuştur.

Bu değişimler ülke ölçeğinde olduğu gibi ülkelerin bölgeleri arasında da

gerçekleşmiştir. Sovyet döneminin son sayımı olan 1989 nüfus sayımı ile

Rusya Federasyonu’nun yaptığı 2002 sayımı sonuçları arasında, Türk

cumhuriyetlerinin etnik yapısında büyük ölçüde değişim gözlenmektedir. Bu

değişimde Eski Sovyet ülkeleri ile Rusya Federasyonu arasındaki nüfus göçleri

yanında, ülke içinde, bilhassa Sibirya eyaletlerinden kendi bölgelerine

gerçekleşen göçlerin payı büyüktür. Nitekim iki sayım değerleri arasında,

Sibirya bölgesinin nüfusunda 3 milyondan fazla azalma görülmektedir. Ayrıca

1989–2002 yılları arasında Orta Asya ülkelerinden Rusya’ya göç edenlerin

sayısı IMO’nun verilerine göre 4,5 milyonu bulmaktadır.

Ali YİĞİT / RUSYA FEDERASYONUN’DA TÜRK TOPLULUKLARI VE DEĞİŞEN ETNİK YAPI 71

71

Rusya Federasyonundaki Nüfus Hareketleri

Çarlık Rusyası döneminde Türklerin yaşadıkları bölgeler işgal edilirken,

işgale direnen çok sayıda Türk nüfus katledilmiş ve işgal edilen topraklara Rus

nüfus yerleştirilmeye başlanmıştı. Demografik dengelerin bozulmaya başladığı

bu dönemde ve Çarlık Rusyası’nın yıkılıp Sovyet Rusya’nın kurulduğu

dönemlerde de çok sayıda Türk nüfus zayiatı olmuştur. Ancak tüm bunları

gölgede bırakan asıl uygulama kolozlaşma politikaları ile başlamıştır. 1926 –

1941 yılları arasında ve bilhassa ikinci beş yıllık plan devresinde (1928 – 1932)

uygulanan katı kolhozlaşma (collectivization) politikası sayesinde halk

kolhozlara yerleştirilmiş, halkın elindeki mallar alınıp, topraklar devletleştirilmiştir.

Göçebeler zorla yerleşik hayata geçirilmiş ve şehirlerde yaşamaya

zorlanmışlardır. Karşı koyanlar milliyetçilikle ve rejim düşmanı olmakla suçlanarak

idam edilmiştir. Gerçekten ikinci beş yıllık planın hedefi; tarımın

kollektifleştirilmesi, göçebeliğin ortadan kaldırılması ve süratle bir şehir proletaryası

yaratılması idi. Bu amaca ulaşılmış ve Sovyetler Birliğinde 1,5 milyon

kişi tarımdan uzaklaştırılarak sanayi işçisi yapılmıştır (CAROE–1967).

Ancak bu sanıldığı gibi sıradan bir plan uygulaması değil, tam bir katliam

şeklinde gerçekleştirilmiştir. İşte bu uygulamalar, Türk bölgelerindeki nüfus

dengelerini sarsan en önemli etmendir.

Fakat komünizmin en acımasız uygulandığı Stalin döneminde, bilhassa II.

Dünya Savaşı öncesinde ve sonrasında (1936 –1952) gerçekleştirilen sürgünler,

Türklerin yaşadığı bölgelerin nüfus dengelerini alt-üst eden etnik yapıyı

kökünden sarsan en önemli etmeni oluşturur. Ruslar ilk olarak 1936’da

Ukrayna’da yaşayan 60 bin Polonyalıyı ve 1937’de Uzakdoğu’da yaşayan 172 bin

Koreliyi casusluk yaptıkları bahanesiyle topyekün Orta Asya’ya sürmüşlerdir.

Daha sonra 1940’da Ukrayna ve Beyaz Rusya’da yaşayan 380 bin Polonyalıyı

aynı bahanelerle sürmüşler, 1941’de Volga Alman cumhuriyeti lağvedilerek, bu

cumhuriyetteki (366 bin) ve Rusya’nın diğer bölgelerindeki Almanları (843

bin) ve 1942’de St. Petersburg çevresindeki 45 bin Finliyi Orta Asya’ya

topyekûn sürmüşlerdir. II. Dünya savaşının sonuna doğru (1943–1944)

Almanlarla işbirliği yaptıkları gerekçesiyle Kırım’dan 183 bin Tatar ve 45 bin

diğer etnik gruplardan; Kuzey Kafkasya’dan 68 bin Karaçay, 37 bin Balkar,

362 bin Çeçen, 134 bin İnguş; Gürcistan’dan casusluk suçlamasıyla 200 bin

Meshet Türkü ve 8 bin Azeri; Kalmuk cumhuriyetinden 92 bin Kalmuk ve

1949’da Moldovya’dan 36 bin Moldov ile Karadeniz bölgesinden 58 bin Grek

ve diğer etnik gruplar Orta Asya’ya özellikle Özbekistan ve Kazakistan’a

sürülmüşlerdir (DEVLET–1993). Böylece 1936–1952 yılları arasında toplam

3,1 milyon insan yerinden yurdundan uzaklaştırılmıştır. Stalin’in ölümünden

sonra bu insanların büyük bir bölümü affedilerek yurtlarına dönmelerine izin

verilmiştir. Ancak tüm etnik gruplar önemli zayiatlar vermişlerdir. Fakat Kırım

Tatarları, Ahiska Türkleri gibi bazı grupların yurtlarına dönmelerine izin

verilmemiştir.

72 TÜRK DÜNYASI İŞLETME FAKÜLTRESİ

72

Kruşçev döneminde daha ılımlı politikalar izlenmiş olmasına rağmen

bilhassa 50’li yıllardaki sanayi devrimi sırasında da birçok bölgeye yeni

nüfuslar yerleştirilmiş ve o bölgelerin eskiden beri bilinen etnik karakterleri

büyük ölçüde değişmiştir. 1960’dan Sovyetlerin dağılmasına kadar geçen

süreçte demografik dengeleri sarsacak bir gelişme yaşanmamış, hatta çok yavaş

dahi olsa nüfus yapısında düzelme, eski yapısına kısmen dönme eğilimi

yaşanmıştır. Bu süreç Sovyetlerin dağıldığı 1992’den sonra çok daha hızlı

işlemeye başlamış ve günümüzdeki etnik yapı böylece şekillenmiştir.

Sovyetler Birliğinin dağılmasından sonra eski Sovyet ülkelerinden Rusya

Federasyonu’na nüfus akımı başlamıştır. Bu göç hareketi 1994’de en yüksek

seviyesine ulaşş, daha sonra azalarak devam etmiştir. Rusya’ya göç gönderen

ülkelerin başında Kazakistan ve Ukrayna gelmektedir. Bunları Özbekistan,

Azerbaycan, Kırgızistan, Gürcistan, Tacikistan ve Ermenistan takip etmektedir.

Ancak bu gelen göçmenlerin çoğunluğu Rus olmakla beraber tamamı Rus

nüfus değildir. Bilhassa Azerbaycan ve Ermenistan’dan Rus’tan çok Azeri ve

Ermeni Rusya’ya göç etmiştir (Tablo: 1).

Ancak Rusya’ya gelen bunca göçmene rağmen Rusya nüfusu 1992’den

beri sürekli azalmaktadır. Bunun nedeni Rusya’da doğurganlık oranının

1985’den beri sürekli düşüyor olmasıdır. Nitekim 1985’te 2,2 olan doğurganlık

oranı 2000’de 1,2’ye düşştür. Rusya’da doğal nüfus artışı 1992’den beri

negatif değerlerdedir ve rakam gittikçe büyümektedir (Tablo: 2). İşte bütün bu

demografik gelişmeler sonucu Rus nüfus azalırken, Türk ve bilhassa Kafkas

toplumlarının oranları Rusya içerisinde sürekli yükselmektedir.

Rusya Federasyonunda Türk Nüfusun Dağılışı:

2002 yılında 145.166.731 nüfusa sahip olan Rusya Federasyonu’nda 160

farklı etnik topluluk yaşamaktadır. Nüfusunun % 79,8’ini Ruslar, % 2’sini

Ukraynalılar ve ‰ 6’sını Beyaz Rus (Belarus)’lar yani nüfusun % 82,4’ünü

Slavlar oluşturur. Slav nüfustan sonra en kalabalık olan azınlık Türklerdir.

Türkler Rusya nüfusunun % 8,4’ünü oluşturmaktadır. Ayrıca Çeçen, İnguş,

Çerkez, Abhaz ve Dağıstan toplulukları gibi alt gruplara ayrılan Kafkas

toplulukları da % 3,5’ini oluşturmaktadır. Nüfusun geri kalan kısmını ise,

Mordvin, Udmurt, Mari, Komi gibi Fin toplulukları ile Buryat, Kalmuk ve

Koryak gibi Moğol toplulukları ve Evenkiler, Çukçiler, Nenetsler gibi Kuzey

Asya toplulukları oluşturur.

Rusya Federasyonunda 2002 nüfus sayımına göre 12,1 milyon Türk nüfusu

yaşamaktadır. Bu nüfusun 2/3’si (7,9 milyon) İdil-Ural bölgesinde, % 16,3’ü (2

milyon) Sibirya ve Uzakdoğu’da, % 12,2’si de Kafkasya ve Aşağı İdil

bölgesinde yaşamaktadır. Şimdi bu bölgelerdeki Türk nüfusun etnik

özelliklerini tek tek ele alacağız.

Ali YİĞİT / RUSYA FEDERASYONUN’DA TÜRK TOPLULUKLARI VE DEĞİŞEN ETNİK YAPI 73

73

Tablo 1: Rusya Federasyonuna gelen yabancıların ülkelere ve yıllara göre gelişimi, 1989–2001

1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 Toplam

Kazakistan 158.679 157.401 128.906 183.891 195.672 346.363 241.427 172.860 235.903 209.880 138.521 124.903 65.226 2.359.632

Kırgızistan 24.023 39.019 33.707 62.897 96.814 66.489 27.801 18.886 13.752 10.997 10.370 15.536 10.740 431.031

Tacikistan 19.009 50.812 27.808 72.556 68.761 45.645 41.799 32.508 23.053 18.396 12.116 11.043 6.742 430.248

Türkmenistan 15.446 14.994 13.118 19.035 12.990 20.186 19.129 22.840 16.501 10.509 7.998 6.738 4.402 183.886

Özbekistan 84.104 103.951 69.149 112.442 91.164 146.670 112.312 49.970 39.620 41.800 41.615 40.810 24.873 958.480

Ermenistan 22.463 13.679 12.006 15.750 29.806 46.480 34.112 25.419 19.123 16.780 14.677 15.951 5.814 272.060

Azerbaycan 75.922 91.436 47.951 69.943 54.684 49.495 43.442 40.310 29.878 22.210 15.902 14.906 5.587 561.666

Gürcistan 31.450 33.061 42.863 54.247 69.934 66.847 51.412 38.551 24.517 21.059 19.626 20.213 9.674 483.454

Belarus 55.951 73.218 45.618 36.212 34.670 43.383 35.337 23.903 17.575 13.760 11.549 10.274 6.520 407.970

Moldova 36.358 32.320 29.554 32.340 19.344 21.364 18.715 17.847 13.750 10.762 9.037 11.652 7.569 260.612

Ukrayna 301.192 270.453 210.121 199.355 189.409 247.351 188.443 170.928 138.231 111.934 81.297 74.748 36.503 2.219.965

Estonya 7.868 8.418 8.176 24.440 14.340 11.250 8.591 5.869 3.483 1.771 852 786 535 96.379

Letonya 12.640 12.562 13.035 27.271 25.891 26.370 14.859 8.227 5.658 3.577 2.108 1.785 1.283 155.266

Lituanya 9.196 11.692 10.044 15.354 19.407 8.456 4.126 3.055 1.785 1.384 987 945 758 87.189

Polonya 12 4 3 7 8 5 5 8 247 158 193 61 56 767

Finlandiya 2 -- -- -- -- -- -- -- 140 164 117 83 97 603

İsveç -- -- -- -- -- -- -- -- 32 32 21 14 28 127

Almanya 20 8 -- 4 6 3 6 6 2.379 2.425 1.894 1.753 1.627 10.131

İsrail 2 9 8 25 31 20 26 10 1.626 1.528 1.425 1.508 1.373 7.591

Kanada 1 1 -- -- -- -- -- -- 73 99 72 50 74 370

ABD 9 5 3 6 40 16 8 9 668 635 522 439 432 2.792

Okyanusya 1 3 -- 9 -- 8 -- -- 57 52 39 27 25 221

Diğer 242 177 168 236 309 334 500 386 9.600 13.639 8.788 5.105 3.512 42.996

Toplam 854.590 913.223 692.238 926.020 923.280 1.146.735 842.050 631.592 597.651 513.551 379.726 359.330 193.450 8.973.436

Kaynak: Goskomstat Rossii (State Committee on Statistics of Russia), Numbers and Migration of the Population of the

Russian Federation in 1997, 1998, 1999, 2000, 2001; Statistical Bulletin

Tablo 2: Rusya’da demografik gelişim, 1989–2001

Yıl Toplam Nüfus (bin) Doğal artış (bin) Toplam Doğurganlık oranı Toplam net göç (bin)

1989 147.022 576.8 2.0 82,9

1990 147.662 332.9 1.9 164,0

1991 148.164 103.9 1.7 51,6

1992 148.326 -219.8 1.6 176,1

1993 148.295 -750.3 1.4 440,3

1994 147.997 -893.2 1.4 809,6

1995 147.938 -840.0 1.3 502,2

1996 147.609 -777.6 1.3 343,6

1997 147.137 -755.8 1.2 352,6

1998 146.740 -705.5 1.2 285,2

1999 146.328 -929.6 1.2 154,6

2000 145.544 -958.5 1.2 213,6

2001 144.819 -943.2 — 72,3

Kaynak: Goskomstat Rossii, State Committee on Statistics of the Russian Federation.*

İDİL-URAL BÖLGESİ

Volga ırmağının orta çığırı, Kama nehri ve Ural dağları arası, eski Türk

İdil Boyu Bulgar Devleti (8–14.yy.) ve onun varisi Kazan Hanlığı’nın (1437–

1552) sahasını kapsayan bölgeye günümüzde Türk ve Fin kavimleri ile Ruslar

* Bu çalışmada kullandığımız tüm nüfus sayılarını Rusya Devlet İstatistik Komitesi (Goskomstat)’nden

temin ettik. Bu nedenle her tabloda ve her rakam verdiğimiz yerde ayrıca kaynak gösterilmeyecektir.

74 TÜRK DÜNYASI İŞLETME FAKÜLTRESİ

74

yerleşmişlerdir. Bugün bu bölgede, Rusya Federasyonunun Volga Ekonomik

bölgesini oluşturan 3 Türk cumhuriyeti (Çuvaşistan, Tataristan, Başkurdistan),

3 Fin cumhuriyeti (Mari-El, Udmurt ve Mordovya) ile 8 idarî bölge (oblast) yer

almaktadır. Ayrıca Ural bölgesinde yer alan Çelyabinsk ve Sverdlovsk

oblastlarının ve Kuzeybatı bölgesinde yer alan Komi cumhuriyetinin bir

kısmını da kapsamaktadır (Tablo: 3).

Tablo 3: 2002 nüfus sayımına göre İdil-Ural bölgesinde yaşayan Türk nüfusu

miktarı ve oranı.

İdari Birim Alanı (km2) Top.Nüf. Türk nüfusu Türk oranı (%)

Başkurtistan Cum. 143.600 4.104.336 2.345.642 57,2

Tataristan Cum. 68.000 3.779.265 2.160.528 57,2

Çuvaşistan Cum. 18.300 1.313.754 927.637 70,6

Çelyabinsk Oblastı 87.900 3.603.339 429.329 11,9

Orenburg Oblastı 124.000 2.179.551 375.125 17,2

Ulyanovsk Oblastı 37.300 1.382.811 288.731 20,9

Samara Oblastı 53.600 3.239.737 275.011 8,5

Sverdlovsk Oblastı 194.800 4.486.214 244.062 5,4

Perm Oblastı* 127.700 2.683.345 192.861 7,2

Saratov Oblastı 100.200 2.668.310 177.346 6,6

Udmurtya Cum. 42.100 1.570.316 121.845 7,8

Penza Oblastı 43.200 1.452.941 97.097 6,7

Nizny Novgorod Oblastı 76.900 3.524.028 73.742 2,1

Mari-El Cum. 23.200 727.979 52.918 7,3

Kirov Oblastı 120.800 1.503.529 49.398 3,3

Mordovya Cum. 26.200 888.766 48.975 5,5

Komi Cum. 415.900 1.018.674 35.215 3,5

*Komi-permyak Özerk Bölgesi 32.900 136.076 1.418 1,0

TOPLAM 1.736.600 40.262.971 7.896.880 19,6

Rusya’nın en önemli endüstri bölgelerinden birine karşılık gelen Orta İdil-

Kama nehirleri ve Ural dağları arasındaki bölgede yer alan üç Türk özerk

cumhuriyeti ile bunlara komşu bulunan diğer özerk cumhuriyetler ve

oblastlarda, 2002 nüfus sayımına göre toplam 7,9 milyon Türk yaşamaktadır.

Ki bu miktar Rusya Federasyonu’ndaki toplam Türk nüfusunun % 65’ine bir

başka ifadeyle 2/3’sine karşılık gelir

Başkurt Türkleri ve Başkurdistan

Bugün 4,1 milyon nüfusu bulunan Başkurdistan’da nüfusun % 57,2’sini

çeşitli Türk toplulukları oluşturur. Ancak Başkurtlar kendi ülkelerinde hep

azınlık olarak yaşamışlardır. 1926 nüfus sayımında ülke nüfusunun % 23,5’ini

oluşturan Başkurtlar, 2002 sayımında ancak % 30’unu oluşturabilmektedirler.

Buna karşılık Ruslar % 36’sını, Tatarlar da % 24’ünü oluşturmaktadır. 1926’da

1.065.000 olan Rus nüfus II. Dünya Savaşı sonrasında bölgeye kaydırılan

sanayi tesisleri nedeniyle artarak 1959 sayımında 1.417.000’e, 1970 sayımında

Ali YİĞİT / RUSYA FEDERASYONUN’DA TÜRK TOPLULUKLARI VE DEĞİŞEN ETNİK YAPI 75

75

da 1.546.000’e yükselmiştir. Sovyetler Birliği dağılana kadar bu miktar

korunmakla birlikte oran olarak azalmış, ancak son 15 yıl içerisinde 60 bin

kadar azalarak 2002’de 1.490.000’e gerilemiştir. 1926’da 620 bin kadar olan

Tatar nüfus 1989’da 1.120.000’e kadar yükselmiş ancak son dönemde azalarak

2002’de 990 bine düşştür. Bu ülkede toplam nüfusun % 90’ını oluşturan bu

üç topluluktan başka 120 bin kadar Çuvaş ve 100 bin kadar Mari olmak üzere

Ukraynalı, Mordva, Umdurt ve Belarus gibi diğer azınlıklar da yer almaktadır.

2002 nüfus sayımına göre, RF’nda yaşayan Başkurtların sayısı 1.763.000

kadardır. Bunun % 73’ü kendi ülkelerinde, % 10’u Çelyabinsk’te, % 3’ü

Orenburg’da % 2,4’ü Perm’de % 2,2’si Sverdlovsk’da ve ‰ 9’u da

Tataristan’da yani toplam Başkurt nüfusun % 95’i İdil-Ural bölgesinde

yaşamaktadır. 1989–2002 sayımı arasında Kuzey komşuları ile Sibirya

eyaletlerindeki Başkurt nüfusta azalma, ülkedeki Başkurt nüfusta da artma

görülmektedir. İki sayım arasında görülen 300 binden fazla nüfus artışını

sadece göç ile açıklamak mümkün değildir. Bu kadar artış ancak kimlik

beyanındaki değişme ile açıklanabilir. Başkurtların bir kısmı kendisini Tatar

olarak beyan etmekte iken, son dönemde bu durumda bir değişme olmuş,

Başkurt kimliği benimsenmeye başlanmıştır.

Tatar Türkleri ve Tataristan

2002 nüfus sayımına göre, 3,8 milyon nüfusa sahip olan Tataristan’da

Tatar nüfus 1926–1989 arasında hep % 48–49’luk oranlarda bulunurken, ilk

kez 2002 sayımında yarıyı geçerek % 53’e yükselmiştir. Yine bu iki sayım

arasında hep % 43–44 olan Rus nüfus oranı da 2002’de % 39’a gerilemiştir.

Ülkede üçüncü kalabalık nüfusu oluşturan Çuvaşların oranı da % 5’den % 3,3’e

gerilemiştir. Ülkede bulunan diğer azınlıklardan Udmurt, Ukraynalı ve

Mordvaların her birinin 25 bin kadar nüfusu bulunurken Marilerin 20 ve

Başkurtların da 15 bin kadar nüfusları bulunmaktadır.

Rusya Federasyonu içindeki en kalabalık azınlığı oluşturan Tatarların

toplam nüfusu 5.555.000 kadardır. Bu nüfusun iki milyonu kendi ülkesinde, bir

milyon kadarı Başkurdistan’da olmak üzere 2,7 milyonu da komşu ülke ve

eyaletlerde olmak üzere 4,7 milyonu İdil-Ural bölgesinde yaşamaktadır. Yani

Rusya Federasyonunda yaşayan toplam Tatar nüfusunun % 85’i İdil-Ural

bölgesinde yer almaktadır. Geri kalanı da Rusya’nın hemen her tarafına

dağılmıştır. Tataristan’da iki sayım arasında 250 bin kadar Tatar nüfusu artışı

görülmektedir. Bu artışta bilhassa kuzey ve doğu komşuları ile Sibirya ve

Uzakdoğu eyaletlerinden olan göçlerin payı büyüktür. Nitekim 130 bini

Başkurdistan’dan olmak üzere kuzey ve doğu komşularından iki sayım arasında

200 bin kadar azalma görülmektedir. Ayrıca Sibirya eyaletlerindeki Tatar nüfus

miktarında 85 bin kadar azalma görülmektedir. Sibirya’da sadece Tümen

oblastında 15 bin kadar Tatar nüfus artışı görülmektedir. Ancak Tataristan’nın

güney komşularından Ulyanov, Samara, Saratov ve Orenburg’da toplam 50 bin

76 TÜRK DÜNYASI İŞLETME FAKÜLTRESİ

76

kadar Tatar nüfus artışı bulunmaktadır. Bu durum Rusya’nın diğer

bölgelerinden ve eski Sovyet ülkelerinden göç eden Tatar nüfus sadece

Tataristan’a değil, söz konusu bu eyaletlere de yerleşmekte olduğunu

göstermektedir. Bütün bu gelişmelere rağmen Rusya Federasyonunun İdil-Ural

bölgesi dışındaki diğer bölgelerinde 850 bin kadar, Eski Sovyet ülkeleri ve

Doğu Avrupa ülkelerinde de halen bir milyon civarında Tatar nüfus

bulunmaktadır.

Çuvaş Türkleri ve Çuvaşistan

Sovyetler Birliği dağılmadan önce Rusya Federasyonunda yaşayan ikinci

en kalabalık Türk topluluğu Çuvaşlardı, ancak son sayımda Başkurt nüfus

Çuvaş nüfusu geçmiş ve Çuvaşlar üçüncü sıraya gerilemiştir. Türk toplulukları

arasında en az nüfus artışı olan toplulukların başında Çuvaşlar gelmektedir.

1926’da toplam sayıları 1,1 milyon kadar iken 73 yılda sadece 650 bin kişi

artarak 1989’da 1.773.000’e ulaşştır. Yani yıllık nüfus artışı sadece ‰ 6’dır.

Ancak 2002 nüfus sayımında nüfusları 1.673.000’e gerilemiştir. Bu durumun

başlıca nedeni, kapalı toplum halinde yaşayan Çuvaşlardaki nüfus artış

oranlarındaki düşüklüğün yanında, Hıristiyan olmaları nedeniyle daha hızlı bir

asimilasyona uğramaları ve gittikçe Ruslaşıyor olmalarından kaynakanmaktadır.

1926 sayımında Çuvaşistan nüfusunun % 75’ini oluşturan Çuvaşlar, bugün

ülke nüfusunun % 68’ini oluşturmaktadırlar. Çuvaşistan nüfusunun 1926’da %

20’sini oluşturan Rusların oranı ise bugün % 26,5’e yükselmiştir. Ülkedeki

üçüncü kalabalık topluluk olan Tatarların oranı ise hep % 3 civarında

seyretmiştir. Bugün Rusya Federasyonunda toplam 1.640.000 kadar olan Çuvaş

nüfusun % 54’ü kendi ülkesinde, % 90’ı da İdil-Ural bölgesinde yaşamaktadır.

Tataristan, Başkurdistan, Ulyanov ve Samara eyaletlerinin her birinde 100

binden fazla Çuvaş nüfusu bulunmaktadır. İdil-Ural bölgesi dışında Merkezi ve

Kuzeybatı Rusya’da 90 bin, Sibirya’da da 75 bin kadar nüfusları

bulunmaktadır.

İdil-Ural Bölgesinin Diğer Kısımlarında Yaşayan Türkler

İdil-Ural bölgesinde bu üç Türk Cumhuriyetinden sonra en fazla Türk

nüfusunu barındıran Çelyabinsk oblastında 205 bini Tatar, 166 bini Başkurt

olmak üzere 430 bin Türk nüfusu yer almaktadır. Bu oblastın Argayaş bölgesi,

1934’e kadar Başkurdistan sınırları içinde iken, bu tarihte bu eyalete

bağlanmıştır. Yine 1925’de bir bölümü Başkurdistan’dan, büyük bir bölümü de

Kazakistan’dan ayrılarak oluşturulan Orenburg oblastında 375 bin Türk

nüfusunu bulunmaktadır. Bu nüfusun 166 bini Tatar, 126 bini Kazak ve 53 bini

de Başkurtlardan oluşmaktadır. 1925’de bu oblastın kurulmasının asıl nedeni

Ali YİĞİT / RUSYA FEDERASYONUN’DA TÜRK TOPLULUKLARI VE DEĞİŞEN ETNİK YAPI 77

77

iki Türk ülkesinin arasında bir tampon bölge meydana getirmektir. İdil-Ural

bölgesinde kalabalık Türk nüfusu barındıran bir diğer eyalette Ulyanov

oblastıdır. Bu eyalette 170 bini Tatar, 110 bini Çuvaş olmak üzere 290 bin Türk

nüfusu yaşamaktadır. Aynı şekilde Samara ve Sverdlovsk oblastlarının her

birinde de 250 bin kadar Türk nüfusu bulunmaktadır. Ayrıca İdil-Ural

bölgesinde Kazakistan’la sınır olan Orenburg’da 126 bin, Saratov’da 78 bin,

Çelyabinsk’de 36 bin ve Samara’da 15 bin olmak üzere 200 bin kadar Kazak

nüfus yaşamaktadır.

AŞAĞI İDİL BÖLGESİ

Orta Asya, Kafkasya, Hazar denizi ve Karadeniz bölgelerini Orta ve Batı

Rusya’ya bağlayan stratejik önemi yüksek bir bölge olan Aşağı İdil bölgesi,

İdil-Ural bölgesinin Hazar denizine doğru olan kısımlarını ve Volga deltası ile

Don-Volga kanalı çevresini kapsar. Her yönüyle bir geçiş sahası olan bu bölge

Kafkasya ile İdil-Ural bölgesi arasında olduğu gibi Kazakistan’la Ukrayna

arasında da bir geçiş sahasıdır. Altınordu devletinin yıkılmasından sonra

kurulan Astrahan ve Nogay hanlıklarının sahası olan bu bölge aynı zamanda

Ortodoks Hıristiyan, Müslüman ve Budist medeniyetleri ile değişik etnik

grupların birbirleri ile temas sahasıdır. Bu bölgede Astrahan, Volgograd ve

Rostov oblastları ile Kalmukya cumhuriyeti bulunmaktadır. Bu bölgede 196

bini Kazak, 120 bini Tatar, 40 bini Azeri, 36 bini Türk, 13 bini Çuvaş, 6 bini

Özbek, 5 bini Nogay, 4 bini Kumuk, 3’er bini Türkmen ve Başkurt, 2 bini

Astrahan Tatarı ve bini Karaçay olmak üzere toplam 430 bin kadar Türk nüfusu

yaşamaktadır (Tablo: 4). Ayrıca yine Kazakistan’la sınır oluşturan Sibirya

eyaletlerinden Omsk’da 82 bin, Tümen’de 19 bin, Kurgan’da 15 bin, Altay

krayı ve Altay cumhuriyetinde 22 bin olmak üzere 135 bin kadar Kazak nüfusu

daha yaşamaktadır. Yani Rusya Federasyonunda yaşayan 655 kazak nüfusun %

80’i Kazakistan’a komşu bölgelerde bulunmaktadır.

Ayrıca bu bölgede, aslen Kafkasya Türklerinden kopma olup, Nogaylara

çok yakın olan ve Volga ırmağının deltası ile Astrahan şehirlerine yerleşmiş bir

Türk boyu olan Kundurlar yaşamaktadır. Yaşadıkları bölgenin karaağ

ormanlarıyla kaplı olmasından dolayı kendilerine Karaağaç Nogayları da denir.

Sayıları 10 binin üzerindedir.

Tablo 4: 2002 nüfus sayımına göre Aşağı İdil bölgesinde yaşayan Türk nüfusu

miktarı ve oranı.

İdari Birim Alanı (km2) Top.Nüf. Türk nüfusu Türk oranı (%)

Astrahan Oblastı 44.100 1.005.276 233.875 23,3

Volgograd Oblastı 113.900 2.699.223 107.473 4,0

Rostov Oblastı 100.800 4.404.013 75.968 1,7

Kalmuk Cum. 76.100 292.410 11.424 3,9

TOPLAM 334.900 8.400.922 428.740 5,1

78 TÜRK DÜNYASI İŞLETME FAKÜLTRESİ

78

KUZEY KAFKASYA BÖLGESİ

Kafkas Dağları’nın kuzey etekleri ile Terek ve Kuban nehirleri arasında

uzanan ve stratejik önemi büyük olan Kafkasya, bir ırklar ve diller mozaiğidir.

Başlıcalarını Çerkezler, Abazalar, Çeçenler, İnguşlar, Lezgiler ve Osetlerin

oluşturduğu Kafkas toplumları, her biri birkaç yüzbin kişilik 50’ye yakın

Müslüman kavimlerden oluşmaktadır. Kafkasya’da Azeriler, Karaçaylar,

Balkarlar, Nogaylar, Kumuklar ve Kafkasya Türkmenleri gibi çeşitli Türk

kavimleri de mevcuttur.

Kuzey Kafkasya bölgesinde yaşayan 14,5 milyon nüfusun 6,7 milyonu

Krasnodar ve Stavropol kraylarında olmak üzere, 7,8 milyonunu Ruslar, 5

milyonunu Kafkas toplulukları, 1 milyonunu Türkler ve geri kalanını da diğer

topluluklar oluşturmaktadır. Kuzey Kafkasya’da yaşayan Türk boylarından

Karaçay ve Balkarlar adına Kabarday-Balkar ve Karaçay-Çerkez özerk

cumhuriyetleri kurulmuştur (Tablo: 5). Ayrıca Dağıstan Ö.C.’nde de bilhassa

Kumuk ve Nogaylar olmak üzere çeşitli Türk toplulukları yer almaktadır.

Tablo 5: 2002 nüfus sayımına göre Kuzey Kafkasya bölgesinde yaşayan Türk

nüfusu miktarı ve oranı.

İdari Birim Alanı (km2) Top.Nüf. Türk nüfusu Türk oranı (%)

Dağıstan Cum. 50.300 2.576.531 522.441 20,3

Karaçay-Çerkez Cum. 14.100 439.470 189.394 43,1

Kabarday-Balkar Cum. 12.500 901.494 124.850 13,8

Stavropol Krayı 66.500 2.735.139 97.617 3,6

Krasnodar Krayı 76.000 5.125.221 66.733 1,3

Kuzey Osetya-Alanya Cum. 8.000 710.275 21.930 3,1

Çeçen Cum. 16.100 1.103.686 18.620 1,7

Adige Cum. 7.600 447.109 5.643 1,3

İnguş Cum. 3.200 467.294 1.572 0,3

TOPLAM 254.300 14.506.219 1.048.800 7,2

Karaçay Türkleri ve Karaçay-Çerkez Cumhuriyeti

Karaçaylar, kendi özerk bölgeleri olan Kuban vadilerinin (Uçkulan,

Teberde, Zelencuk) orta ve yüksek kısımlarında yaşamaktadırlar. 2002’de

Karaçay nüfusu 192.182’dir. Bu nüfusun % 88’i yani 169.198’i Karaçay

bölgesinde yaşamaktadır. % 8’i de (15.146) Stavropol krayında, ‰ 7’si de

(1.273) Kabarday-Balkar cumhuriyetinde yaşamaktadır. Kafkasya’nın diğer

kısımlarındakilerle birlikte toplam nüfusun % 98’i Kafkasya’da bulunmaktadır.

1926’da 55 bin kadar olan Karaçay nüfusunun 52,5 bini kendi bölgelerinde

yaşamakta ve ülke nüfusunun % 81’ini oluşturuyordu. Rusların nüfusu ise %

2’yi bile bulmuyordu. 1944’te sürgüne uğrayan Karaçaylar, daha sonra 1956’da

yurtlarına dönmüşler ancak büyük nüfus kayıpları vermişlerdir. 1959’da ülke

nüfusunun ancak % 24,4’ünü oluşturabiliyorlardı. Bu oran sürekli artarak 2002

Ali YİĞİT / RUSYA FEDERASYONUN’DA TÜRK TOPLULUKLARI VE DEĞİŞEN ETNİK YAPI 79

79

sayımında % 38,5’e yükselmiştir. 1959’da % 51 olan Rus nüfus oranı da sürekli

gerileyerek bugün % 33,6’ya düşştür. 1959’da % 8,7 olan Çerkez oranı da

sürekli artarak 2002’de % 11,3’e yükselmiştir. Ayrıca ülkede 32.346 (% 7,4)

Abaza ve 14.873 (% 3,4) Nogay yaşamaktadır. Karaçay Türklerinin sayısı

1989–2002 arasında % 30’luk bir artış göstermiştir ki bunda göçün payı

büyüktür.

Balkar Türkleri ve Kabarday-Balkar Cumhuriyeti

Balkarlar, Karaçayların doğusunda Baksam, Çegem ve Terek nehirlerinin

geçtiği vadilerde yoğunlaşşlardır. 1926’da 33 bin nüfusu bulunan Balkarların

tamamı kendi bölgelerinde yaşıyordu ve ülke nüfusunun % 16,3’ünü

oluşturuyordu. 1944’te Karaçaylar gibi, Orta Asya’ya sürgün edilmişler ve daha

sonra 1956’da yurtlarına dönmüşlerdir. Süngün sonrası 1959 sayımında ülke

nüfusunun ancak % 8’ini oluştururken bu oran günümüzde % 11,6’ya

yükselmiştir ancak 1926’daki orana hala ulaşamamıştır. Ülkedeki Rus nüfus

oranı ise 1926’da % 7,5 iken 1959’da % 39’a yükselmiş bu tarihten sonra

sürekli azalarak bugün % 25’e düşştür. 1926’da % 60 olan Kabarday nüfus

1959’da % 45’e düşş, bu tarihten sonra sürekli artarak bugün % 55’e

yükselmiştir. 1989 sayımına göre BDT’da toplam 88 771 kişi, Rusya

Federasyonu’nda da 78.341 olan Balkar nüfusu yaklaşık % 50’lik bir artışla

2002’de 108.426’ya yükselmiştir. Bu nüfusun % 97’si kendi ülkesinde, % 1,5’i

komşu ülkelerde yaşamaktadır.

Dağıstan’da Yaşayan Türk Nüfusu

Rusya Federasyonu içinde İnguşetya (% 1,2) ve Çeçenistan’dan (% 3,7)

sonra en az Rus nüfus barındıran (% 4,7) Dağıstan’da pek çok etnik-linguistik

gruplar birlikte yaşamaktadırlar. Dağıstan nüfusunun 3/4’ü dağlık alanlarda,

1/4’ü de düzlüklerde yaşar. Dağlık sahalarda Avar, Dargin, Lezgin, Laks,

Tabasaran, Ağul, Rutul, Sahur gibi Dağıstan toplulukları yaşarlar. Samur

ırmağından Sulak ırmağına kadar olan sahil düzlüğü ile Sulak-Kuma nehirleri

arasındaki ve kuzeydeki Terek ırmağı deltasında ise, Azeri, Kumuk, Nogay,

Türkmen gibi Türk toplulukları yaşamaktadır.

Bunlardan Kumuklar; Hasavyurt, Babayurt, Kızılyurt, Buynak, Kayakent,

Kaytak ve başşehir Mahaçkale çevresinde yerleşmişlerdir. 2002 sayımında

toplam sayıları 422.409 olan Kumukların % 87’si bu bölgede bulunmaktadır.

Ayrıca, K.Osetya Ö.C.’nin Mozdak rayonunda (12.659,) Çeçenistan’nın

Süyünçkale ve Gudermes şehirleri çevresinde (8.883) ve Kafkasya’nın diğer

kısımlarında da 23 bin kadar Kumuk yaşamaktadır. Yani toplam Kumuk

nüfusun % 95’i Kafkasya’da, % 3’ü Tümen oblastında ve % 1’i Aşağı İdil

bölgesinde, geri kalanı da Moskova ve Rusya’nın diğer bölgelerinde

bulunmaktadır. Kumuklar Dağıstan’da yaşayan üçüncü en kalabalık

80 TÜRK DÜNYASI İŞLETME FAKÜLTRESİ

80

topluluktur. Ülke nüfusu içindeki oranı 1926’da 11,2 iken, 2002’de 14,2’ye

yükselmiştir. Ancak bu artış tüm Dağıstan toplulukları için de geçerlidir.

Azalan sadece Rus nüfus oranıdır. 1959’da % 20’ye kadar yükselen Rus oranı

bugün % 4,7’ye gerilemiştir.

Nogaylar ise, ülkenin kuzeyinde Terek deltasında yaşamaktadırlar. 2002

nüfus sayımında 90.666 olan Nogay nüfusunun 38.168’i, yani toplam Nogay

nüfusunun % 42’si bu bölgede bulunmakta ve Dağıstan nüfusunun % 1,5’ini

oluşturmaktadır. Stavropol krayında 20.680, Karaçay-Çerkez cumhuriyetinde

14.873, Çeçenistan’da 3.572, Astrahan’da 4.570 olmak üzere toplam nüfusunun

% 92’si Kafkasya ve Astrahan’da, yaşamaktadır. Ayrıca Sibirya’da, Tümen

oblastında 4.272 Nogay nüfus bulunmaktadır. 1926’da toplam 36.274 olan

Nogay nüfusun % 72’si Dağıstan’da yaşıyordu ve ülke nüfusunun % 3,3’ünü

oluşturuyordu. Ancak 1959’dan sonra bu oran hep % 1,5 civarında seyretmiştir.

Dağıstan nüfusu içinde % 4,3’lük orana sahip olan Azeri nüfusun miktarı

ise 2002’de 111.656’dır. Azeriler Azerbaycan sınırına yakın olan Hazar

kıyısındaki Derbent civarında yaşamaktadırlar. Dağıstan’dan başka Rusya

Federasyonunun diğer kısımlarında da çok sayıda Azeri nüfus bulunmaktadır.

Sovyetler Birliği dağılmadan önce 1989 sayımında Rusya Federasyonunda 336

bin kadar Azeri var iken % 85’lik bir artışla 2002 sayımında 622 bine

yükselmiştir. Kırgız, Özbek, Türkmen gibi bağımsızlık kazanan diğer Türk

topluluklarının nüfuslarındaki azalma karşısında, Azeri nüfustaki bu artış

oldukça ilginç ve özel olarak araştırılması gereken bir konudur. Bilhassa

Moskova’da ki artış çok fazladır. Moskova’da 1989’da 20.727 Azeri yaşarken

2002’de 95.563’e yükselmiştir. 2002 sayımına göre Kafkasya ve Aşağı İdil

bölgesinde 185 bin, Merkezi ve Kuzeybatı Rusya’da 207 bin, Volga ve Ural

bölgesinde 150 bin ve Sibirya ve Uzakdoğu’da 80 bin Azeri nüfus

yaşamaktadır.

Kuzey Kafkasya’nın Diğer Kısımlarında Yaşayan Türk Toplulukları

Kafkasya’nın diğer cumhuriyetlerinden Kuzey Osetya’da 12,7 bini Kumuk,

2,8 bini Türk, 2,4 bini Azeri ve 2,1 bini Tatar olmak üzere 22 bin kadar Türk

yaşamakta ve ülke nüfusunun % 3’ünü oluşturmaktadır. Çeçenistan’da, 9 bin

kadar Kumuk, 3,5 bin kadar Nogay, 2,1 bin Tatar ve 1,7 bin kadar Türk olmak

üzere 18,6 bin Türk nüfus bulunmaktadır. Adige cumhuriyetinde ise, 2,9 bini

Tatar, 1,4 bini Azeri olmak üzere 5,6 bin Türk nüfus vardır. Kafkasya’daki

kraylardan Stavrapol’da 100 bine yakın Türk nüfusu yaşamakta ve bunlar ülke

nüfusunun % 3,6’sını oluşturmaktadır. Bunların 20 binini Kumuklar, 15’er

binini Karaçay ve Azeriler, 14 binini de Türkmenler oluşturur. Kafkasya ya da

Stavropol Türkmenleri diye anılan bu topluluk, 18.yy’da büyük Türkmen

boyundan kopup bu bölgeye yerleşmiştir. Komşu ülkelerdekilerle birlikte

sayıları 18 bin civarındadır. Krasnodar krayında da toplam 67 bin kadar Türk

nüfus bulunmaktadır.

Ali YİĞİT / RUSYA FEDERASYONUN’DA TÜRK TOPLULUKLARI VE DEĞİŞEN ETNİK YAPI 81

81

SİBİRYA BÖLGESİ

Sibirya, Ural dağlarının doğusunda kalan bütün Kuzey Asya topraklarına

verilen genel bir isimdir. Batıda Ural dağlarından başlayan Sibirya, doğuda

Büyük Okyanus (Pasifik) kıyılarına kadar uzanır. Toplam alanı 13 milyon

km2’yi aşan Sibirya’da, bilhassa Batı ve Orta Sibirya ile Altay-Sayan Dağları

bölgesinde dağınık olarak çeşitli Türk boyları yaşamaktadır (Tablo: 6–7).

Toplam nüfusları iki milyonu bulmaktadır.

Batı Sibirya’da Obi ve İrtiş nehirlerinin vadilerinde yaşayan ve sayıları 450

binden fazla olan Batı Sibirya Tatarları sayıca bilhassa Tobol, Tümen, Tom

ve Baraba’da fazla olduklarından bu şehirlerin adlarıyla anılırlar. Ayrıca 135

bin kadar Kazak nüfus da bu bölgede yaşamaktadır. Zengin bir petrol ve doğal

gaz sahası olması sebebiyle, bölgeye son zamanlarda çok sayıda Rus

yerleştirilmiş, dolayısıyla buradaki Türkler azınlıkta kalmışlardır. Ayrıca Batı

Sibirya’da 2002 nüfus sayımında nüfusları 13.975 olan Şorlar yaşamaktadır.

Şorlar topluca Kemerovo oblastında Novokuznetsk civarında Alatau (Aladağ)’

nun kuzey eteklerinde, Tom ırmağının batı kıyılarında yaşamaktadırlar.

Burada 1926’da toplam Şor nüfusun % 70’ini barındıran Gornoy Şorii (Dağlık

Şor) özerk bölgesi kurulmuş, ancak 1939’da lağvedilmiştir. 1926’da toplam

12.601 olan Şorların nüfusu 1970’e kadar az da olsa artmış ve bu tarihte

16.494’e yükselmiş, fakat bu tarihten sonra sürekli azalarak bugün 14 bin

civarına inmiştir. Şor nüfusun % 83’ü Kemerovo oblastında, % 8’i Hakasya’da

yaşamaktadırlar. Varlıklarını korumakta zorlanan Şorlar günden güne ana

dillerini unutmakta ve Ruslaşmaktadırlar.

Tablo 6: 2002 nüfus sayımına göre Batı Sibirya bölgesinde yaşayan Türk nüfusu

miktarı ve oranı.

İdari Birim Alanı (km2) Top.Nüf. Türk nüfusu Türk oranı (%)

*Hanti-Mansi Özerk Bölgesi 523.100 1.432.817 210.534 14,7

Tümen Oblastı* 162.000 1.325.018 145.718 11,0

Omsk Oblastı 139.700 2.079.220 141.684 6,8

Kemerovo Oblastı 95.500 2.899.142 96.816 3,3

Novosibirsk Oblastı 178.200 2.692.251 58.209 2,2

*Yamalo-Nenetz Özerk Bölgesi 750.300 507.006 56.510 11,1

Kurgan Oblastı 71.000 1.019.532 55.343 5,4

Tomsk Oblastı 316.900 1.046.039 37.031 3,5

Altay Krayı 169.100 2.607.426 34.335 1,3

TOPLAM 2.405.800 15.608.451 836.180 5,4

Doğu Sibirya Bölgesi

Sibirya’nın güney kısımlarında Altay-Sayan dağları bölgesinde yaklaşık

580 bin kadar Türk topluluğu Altay, Hakas ve Tuva cumhuriyetleri ile

Krasnoyarks krayı, Irkutsk ve Çita oblastı ve Buryatya Moğol cumhuriyeti

sınırları içinde yaşamaktadır. Kuzeydoğu Sibirya’da Saha cumhuriyeti ve

82 TÜRK DÜNYASI İŞLETME FAKÜLTRESİ

82

Krasnoyarks’a bağlı Taymur (Dolgan-Nenets) ve Evenki özerk bölgelerinde de

toplam 470 bin kadar Türk nüfusu bulunmaktadır.

Tablo 7: 2002 nüfus sayımına göre Doğu Sibirya bölgesinde yaşayan Türk nüfusu

miktarı ve oranı.

İdari Birim Alanı (km2) Top.Nüf. Türk nüfusu Türk oranı (%)

Sakha (Yakutistan) Cum. 3.103.200 949.280 456.449 48,1

Tuva Cum. 170.500 305.510 238.893 78,2

Krasnoyar Krayı* 710.000 2.908.559 100.899 3,5

Hakasya Cum. 61.900 546.072 77.623 14,2

Altay Cum. 92.600 202.947 75.838 37,4

Irkutsk Oblastı** 745.500 2.446.378 50.033 2,0

Çita Oblastı*** 412.500 1.083.133 14.797 1,4

Buryatya Cum. 351.300 981.238 14.266 1,5

*Taymır Özerk Bölgesi 862.100 39.786 6.923 17,4

**Ust-Ordyn Buryat Özerk Bölgesi 22.400 135.327 4.762 3,5

*Evenki Özerk Bölgesi 767.600 17.697 1.584 9,0

***Aginski Buryat Özerk Bölgesi 19.000 72.213 778 1,1

TOPLAM 7.318.600 9.688.140 1.042.845 10,8

Tuva Türkleri ve Tuva Cumhuriyeti

2002 sayımında 305.510 olan Tuva Özerk Cumhuriyeti nüfusunun % 77’si

Tuva Türklerinden, % 20’si Ruslardan, % 3’ü de diğer milletlerden

oluşmaktadır. Günümüzde Rusya Federasyonu’nda toplam sayıları 243.442

olan Tuva Türklerinin % 97’si kendi ülkelerinde % 2’si de komşu ülkelerde

yaşamaktadır. Ayrıca Moğolistan Halk Cumhuriyeti’nde de (26 bin kadar)

yaşamaktadır. Soyotlar ya da Uryanhaylar olarak da bilinen Tuva Türkleri,

Moğolca’dan etkilenmiş bir Türk dili konuşan, Şamanist bir topluluktur.

Hakas Türkleri ve Hakasya

2002 nüfus sayımına göre Rusya Federasyonu’nda 75.622 Hakas

mevcuttur. Bunların % 87’si kendi ülkelerinde, % 6’sı Krasnoyarks krayında,

% 2’si Tuva cumhuriyetinde ve % 1’i de Kemerovo’da yaşamaktadırlar.

1926’da Hakasya nüfusunun % 50’sini oluşturan Hakaslar bugün % 12’lik

oranlarıyla kendi ülkelerinde bile küçük bir azınlık durumundadırlar. Diğer

Türk boyları dikkate alındığında (77.623) yine de ülke nüfusu (546.072) içinde

Türkler azınlık durumundadırlar. Kısacası Hakas Özerk Cumhuriyeti tamamen

bir Rus yerleşim bölgesi görünümündedir.

Altay Türkleri ve Altay Cumhuriyeti

2002’de 202.947 olan ülke nüfusunun % 31’ini oluşturan ve toplam

nüfusları 67.239 olan Altaylıların % 93’ü kendi ülkelerinde yaşamaktadır.

Ali YİĞİT / RUSYA FEDERASYONUN’DA TÜRK TOPLULUKLARI VE DEĞİŞEN ETNİK YAPI 83

83

Altay cumhuriyeti dışında, iki bin kadarı Altay krayında olmak üzere üç bin

kadar Altay Türkü komşu ülkelerde bulunmaktadır. 1926’da ülke nüfuslarının

% 36’sını oluşturan Altaylıların oranı 1959’da % 24’e düşş, zamanla artarak

% 31’e kadar yükselmiştir. 1926’da 40 bin kadar olan nüfusları 1989’da 70

bine kadar yükselmiş ancak 2002 sayımında nüfusları azalarak 67 bine

şştür. Şamanist inanca sahip olan Altaylılar da benliklerini korumakta

zorlanmaktadırlar.

Saha Türkleri ve Yakutistan

Yakutistan, şiddetli soğuk iklimi, yağış azlığı, donmuş toprakların tarıma

elverişli olmaması gibi faktörler nedeniyle, nüfus yoğunluğunun son derece az

olduğu (km2’ye 0,3 kişi) bir ülkedir. Ancak Saha Türklerinin toprakları yeraltı

kaynakları bakımından dünyanın en zengin topraklarındandır. Altından elmasa,

kömürden doğal gaza kadar çok sayıda değerli madenlerin yanında, sanayi

hammaddesi olarak kullanılabilecek nitelikte ormanları vardır. Fakat bütün

bunlara rağmen nüfusu azalan bir ülkedir. 1989’da 1.094.065 olan nüfus

2002’de 949.280’e düşştür. Ancak azalan Saha nüfusu değil Rus nüfusudur.

2002 yılında toplam sayıları 443.852 kişi olan Saha Türkleri kendi ülkelerinde

azınlık durumundadırlar. Ülke nüfusunun ancak % 46’sını oluşturmaktadırlar.

1926’da ülke nüfusunun % 83’ünü oluşturan Sahalar ülkelerine sürekli nüfus

yerleştirildiği için sayıları artsa da oranları düşş ve 1989’da % 33’e

gerilemişti. Ancak 1989–2002 sayımları arasında 160 bin Rus, 42 bin

Ukraynalı ve 6 bin Belarus olmak üzere 230 bin nüfus ülkeden ayrılmış,

Sahaların ve diğer bölge halklarının nüfusları artmakla birlikte ülke nüfusu 145

bin azalmıştır. Ülke dışındaki Saha nüfusun oranı hiçbir sayımda toplam

nüfusun % 5’ini bulmamıştır. 2002 sayımında da toplam nüfusun % 97,4 kendi

ülkesinde diğerleri de komşu ülkelerde bulunmaktadır. Moskova ve St.

Petersburg’daki Saha sayısı 2.500 kadardır.

Doğu Sibirya’da Yaşayan Diğer Türk Boyları

Sibirya’nın kuzey kesimlerinde yaşayan bir diğer Türk boyu olan

Dolganlar ise, Taymur (Dolgan-Nenets) Özerk bölgesinde yaşamaktadırlar.

Dolganların bu bölgedeki nüfusu 2002 sayımına göre 5.517’dir. Ayrıca

Yakutistan’ın Anabar rayonunda (1.272) ve Krasnoyarsk’da (230)

bulunmaktadırlar. Toplam sayıları 7.261’i bulmaktadır.

En küçük Türk topluluğu olan Tofalar (Karagaslar) ise, Sibirya’nın

güneyinde İrkutsk oblastının Tuva cumhuriyeti sınırı yakınlarındaki Doğu

Sayan Dağları’nın doğu eteklerinde yer alan, Oka, Ude, Biryusa ve Kan

ırmaklarının yukarı çığırlarında yaşarlar. 2002 nüfus sayımında 837 kişi olan

toplam nüfuslarının % 86,4’ü bu bölgededir. Çok az bir kısmı ana dillerini

konuşabilen Tofalar da gittikçe Ruslaşmaktadırlar.

84 TÜRK DÜNYASI İŞLETME FAKÜLTRESİ

84

RUSYA’NIN DİĞER BÖLGELERİNDE YAŞAYAN TÜRK NÜFUSU

Rusya Federasyonunda 2002 nüfus sayımına göre 12,1 milyon Türk nüfusu

yaşamaktadır. Bu nüfusun yaklaşık % 6,3’lük kısmı (763 bin) Merkezi ve

Kuzeybatı Rusya’da yer alır ki, bunların 2/3 si Moskova ve St. Petersburg

şehirleri ve yakın çevresinde yer alırlar. Kuzey cumhuriyetlerinden sadece İdil-

Ural bölgesine komşu olan Komi’de 35 bin kadar Türk nüfusu vardır. Yani

Rusya’nın batı taraflarında Türk nüfusu oranı çok düşüktür. Bu bölgelerdeki

idari birimlerde Türk nüfusu oranı genelde % 1 civarındadır. Aynı şey

Uzakdoğu bölgeleri için de geçerlidir (Tablo: 8–9–10).

Tablo 8: 2002 nüfus sayımına göre Uzakdoğu bölgesinde yaşayan Türk nüfusu

miktarı ve oranı.

İdari Birim Alanı (km2) Top.Nüf. Türk nüfusu Türk oranı (%)

Primor Krayı 165.900 2.071.210 29.970 1,4

Habarov Krayı 788.600 1.436.570 24.350 1,7

Amur Oblastı 363.700 902.844 12.936 1,4

Sakhalin Oblastı 87.100 546.695 11.346 2,1

Kamçatka Oblastı* 170.800 333.644 7.420 2,2

Magadan Oblastı 461.400 182.726 4.392 2,4

Yahudi Özerk Oblastı 36.000 190.915 2.866 1,5

Çukçi Özerk Oblastı 737.600 53.824 1.152 2,1

*Koryak Özerk Bölgesi 301.500 25.157 409 1,6

TOPLAM 3.112.600 5.743.585 94.841 1,7

Tablo 9: 2002 nüfus sayımına göre Merkezi Rusya bölgesinde yaşayan Türk nüfusu

miktarı ve oranı.

İdari Birim Alanı (km2) Top.Nüf. Türk nüfusu Türk oranı (%)

Moskova Şehri 10.382.754 332.890 3,2

Moskova Oblastı 47.000 6.618.538 94.966 1,4

Tver Oblastı 84.100 1.471.459 17.385 1,2

Tula Oblastı 25.700 1.675.758 17.062 1,0

Vladimir Oblastı 29.000 1.523.990 16.793 1,1

Voronezh Oblastı 52.400 2.378.803 15.700 0,7

Ivanovo Oblastı 21.800 1.148.329 15.130 1,3

Yaroslavl Oblastı 36.400 1.367.398 14.794 1,1

Belgorod Oblastı 27.100 1.511.620 14.723 1,0

Ryazan Oblastı 39.600 1.227.910 12.346 1,0

Kaluga Oblastı 29.900 1.041.641 11.063 1,1

Smolensk Oblastı 49.800 1.049.574 7.726 0,7

Lipetsk Oblastı 24.100 1.213.499 7.108 0,6

Tambov Oblastı 34.300 1.178.443 6.814 0,6

Kursk Oblastı 29.800 1.235.091 6.367 0,5

Kostroma Oblastı 60.100 736.641 6.181 0,8

Orel Oblastı 24.700 860.262 5.858 0,7

Bryansk Oblastı 34.900 1.378.941 4.965 0,4

TOPLAM 650.700 38.000.651 607.871 1,6

Ali YİĞİT / RUSYA FEDERASYONUN’DA TÜRK TOPLULUKLARI VE DEĞİŞEN ETNİK YAPI 85

85

Tablo 10: 2002 nüfus sayımına göre Kuzeybatı Rusya bölgesinde yaşayan Türk

nüfusu miktarı ve oranı.

İdari Birim Alanı (km2) Top.Nüf. Türk nüfusu Türk oranı (%)

St.Petersburg Şehri 4.661.219 71.369 1,5

Leningrad Oblastı 85.900 1.669.205 20.073 1,2

Murmansk Oblastı 144.900 892.534 18.468 2,1

Kaliningrad Oblastı 15.100 955.281 12.214 1,3

Karelya Cum. 172.400 716.281 6.732 0,9

Arkhangel Oblastı* 410.700 1.294.993 9.061 0,7

Vologod 145.700 1.269.568 6.587 0,5

Novgorod Oblastı 55.300 694.355 5.888 0,8

Pskov Oblastı 55.300 760.810 4.590 0,6

*Nenets Özerk Bölgesi 176.700 41.546 447 1,1

TOPLAM 1.262.000 12.955.792 155.429 1,2

Rusya Federasyonu Toplamı 17.075.500 145.166.731 12.111.586 8,4

Harita 1: Rusya Federasyonunda Türk Nüfusu yoğunluğu (2002).

SONUÇ

1989’da Rusya Federasyonunda toplam 11.217.088 olan Türk nüfusu %

8’lik bir artışla 2002’de 12.111.586’ya yükselmiştir. Rusya Federasyonunun

toplam nüfusu ise 1989’da 147.022.000 iken % 3’lük bir azalma ile 2002’de

145.166.731’e gerilemiştir. Böylece Rusya’da genel olarak nüfusta azalma

görülürken Türk nüfustaki artış daha da belirginleşmiş ve 1989’daki % 7,63

olan Türk nüfus oranı 2002’de % 8,34’e yükselmiştir. Ancak toplam Türk

nüfustaki bu artışa rağmen İdil-Ural bölgesinde Ortodoks Hıristiyan olan Çuvaş

86 TÜRK DÜNYASI İŞLETME FAKÜLTRESİ

86

nüfus ile Sibirya’daki eskiden Şamanist olan ancak son dönemlerde bir kısmı

Hıristiyanlaşan Hakas, Altaylı ve Şor nüfusta azalma olmuştur. Bu

topluluklardaki azalmanın asıl nedeni asimile olmalarından kaynaklanmaktadır.

Ayrıca kendi ülkelerine göç etmelerinden dolayı Özbek, Kırgız, Türkmen,

Kırım Tatarı ve Meshet Türklerinin miktarında da azalma görülmektedir

(Tablo: 11).

Türk toplulukları arasında en büyük artışın olduğu Türkiye Türklerini bir

tarafa bırakırsak, Azeri nüfustaki % 84’lük artış ayrıca araştırılması gereken

oldukça ilginç bir gelişmedir. Bunun dışında Kumuk, Balkar, Karaçay ve

Nogay gibi Kuzey Kafkasya Türklerinin miktarında iki sayım arasında % 20–

50 arasında değişen artış görülmektedir. Nitekim Kuzey Kafkasya’da 1989’da

% 5 olan Türk nüfus oranı 2002’de % 7’ye yükselmiştir. İdil-Ural bölgesinde

en büyük aratış % 24 ile Başkurtlarda olmuş, Sibirya Topluluklarından Tuva,

Saha, Dolgan ve Tofa Türklerinde % 10–20 arasında bir artış gerçekleşmiştir.

En düşük artış oranı ise % 3 ile Kazak ve ‰ 6’lık artışla Tatar nüfusta

olmuştur.

Rusya Federasyonu toplamı için yaptığımız bu değerlendirmede hiç şüphe

yok ki dış göçlerin payı büyüktür. Ancak toplulukların kendi bölgelerindeki

değişim, dış göçten ziyade iç göçlerle ilgilidir. Konuya bu açıdan bakıldığında

kendi bölgelerinde en fazla nüfus artışı % 58’lik oranla yine Kumuklarda

olmuştur. Onu % 48’lik artışla Balkar ve Azeriler izlemiş, daha sonra % 35’le

Nogaylar ve % 31’le Karaçaylar yer almıştır. Yani kendi bölgelerindeki nüfus

artışı da yine Kuzey Kafkasya topluluklarında en fazla olmuştur. İdil-Ural

bölgesinde Başkurtlarda % 41, Tatarlarda da % 13’lük artış gerçekleşmiştir.

Sibirya’da Tuvalarda % 19, Sahalarda % 18, Tofalarda % 15, Dolganlarda %

12, Altaylarda % 5 ve Hakaslarda % 4’lük artış olmuştur. Kendi bölgelerinde

de nüfusları azalan topluluklar ise Çuvaşlar ve Şorlardır.

Son iki sayım arasındaki bu değişim elbette önemlidir. Ancak nüfus

dengelerinin fazlaca bozulmadığı 1926 sayımı ile 2002 sayımını

karşılaştırırsak, eski durumlarına göre kendi ülkelerinde durumları daha iyi olan

sadece dört topluluk vardır. Bunların başında Başkurtlar gelmektedir. 1926’da

ülkelerinde % 24’lük orana sahip iken 2002’de % 30’luk orana ulaşşlardır.

Tatarlar ise % 49’dan % 53’e yükselmişlerdir. Kafkasya’da Kumuklar %

11’den 14’e, Azeriler ise % 3’den 4,3’e yükselmişlerdir. Diğer toplulukların

tümünde durum 1926’nın gerisindedir. En büyük olumsuz gelişme Hakasya’da

yaşanmış ve Hakaslar kendi ülkelerinde 1926’da % 50’lik orana sahipken

2002’de % 12’ye düşşlerdir. Durumlarında son dönemlerde büyük

gelişmeler yaşanmasına rağmen kendi ülkelerinde Sahalar % 83’den 46’ya,

Karaçaylar % 81’den 39’a, Nogaylar % 3,3’den 1,5’e düşşlerdir. Nispeten

Ali YİĞİT / RUSYA FEDERASYONUN’DA TÜRK TOPLULUKLARI VE DEĞİŞEN ETNİK YAPI 87

87

daha az olumsuz gelişme ise Balkarlarda % 16’dan 12’ye, Altaylılarda %

36’dan 31’e ve Çuvaşlarda % 75’den 68’e düşerek yaşanmıştır.

Kısacası Rusya federasyonundaki Türk topluluklarının ülke genelinde ve

kendi bölgelerindeki etnik yapı değişimi genelde lehlerine gerçekleşmiş

olmasına rağmen 20. yy. başlarındaki durumlarına dönebilmeleri için daha fazla

zamana ihtiyaç vardır. Eski durumlarına dönmeleri mümkün görünmeyen

topluluklar ise Şamanist, Hıristiyan ve Yahudi olan Türklerdir. Bu da bize

Türklerin kendi benliklerini korumada İslamiyet’in çok önemli bir faktör

olduğunu göstermektedir.

Tablo 11: 1989 ve 2002 nüfus sayımlarına göre Rusya Federasyonu’nda yaşayan

Türk topluluklarının nüfusları

Rus.Fed. Nüfusu Kendi Bölgesi nüfusu Kendi Bölgesi %’si

Topluluk

1989 (%) 2002 (%) Fark 1989 2002 Fark 1989 2002 Fark

Tatar 5.522.100 3,76 5.554.601 3,83 100,6 1.765.404 2.000.116 113,3 48,5 52,9 109,1

Başkurt 1.345.273 0,92 1.673.389 1,15 124,4 863.808 1.221.302 141,4 21,9 29,8 136,1

Çuvaş 1.773.645 1,21 1.637.094 1,13 92,3 906.922 889.268 98,1 67,7 67,7 100,0

Kazak 636.083 0,43 653.962 0,45 102,8 126.500 142.633 112,8 19,9 21,8 109,5

Azeri 336.908 0,23 621.840 0,43 184,6 75.463 111.656 148,0 4,2 4,3 102,4

Yakut 380.394 0,26 443.852 0,31 116,7 365.236 432.290 118,4 33,4 45,5 136,2

Kumuk 277.163 0,19 422.409 0,29 152,4 231.805 365.804 157,8 12,9 14,2 110,1

Tuvalı 206.151 0,14 243.442 0,17 118,1 198.448 235.313 118,6 64,3 77,0 119,8

Karaçay 150.332 0,10 192.182 0,13 127,8 129.449 169.198 130,7 31,2 38,5 123,4

Özbek 127.169 0,09 122.916 0,08 96,7

Balkar 78.341 0,05 108.426 0,07 138,4 70.793 104.951 148,3 9,4 11,6 123,4

Türk (TC) 9.900 0,01 92.415 0,06 933,5

Nogay 73.703 0,05 90.666 0,06 123,0 28.294 38.168 134,9 1,6 1,5 93,8

Hakas 79.254 0,05 75.622 0,05 95,4 62.859 65.421 104,1 11,1 12,0 108,1

Altaylı 69.863 0,05 67.239 0,05 96,2 59.130 62.192 105,2 31,0 30,6 98,7

Türkmen 39.738 0,03 33.053 0,02 83,2 13.937 0,5

Kırgız 43.083 0,03 31.808 0,02 73,8

Şor 15.618 0,01 13.975 0,01 89,5 12.585 11.554 91,8 0,4 0,4 100,0

Gagauz 10.057 0,01 12.210 0,01 121,4

Dolgan 6.600 0,00 7.261 0,01 110,0 4.939 5.517 111,7 8,9 13,9 156,2

Kırım Tatarı 21.465 0,01 4.131 0,00 19,2

Meshet Türkü 9.926 0,01 3.257 0,00 32,8

Uygur 2.573 0,00 2.867 0,00 111,4

Karakalpak 0,00 1.609 0,00

Tofa 731 0,00 837 0,00 114,5 630 723 114,8 0,0 0,0 150,0

Karay 680 0,00 366 0,00 53,8

Kırımçak 338 0,00 157 0,00 46,4

TOPLAM 11.217.088 7,63 12.111.586 8,34 108,0

Bibliyografya

Akiner, Shirin. Islamic Peoples of the Soviet Union: An Historical and Statistical

Handbook. New York: Routledge, 1986.

88 TÜRK DÜNYASI İŞLETME FAKÜLTRESİ

88

Akiner, Shirin, ed. Central Asia: 130 Years of Russian Dominance, an Historical

Overview. Durham: Duke University Press, 1994.

Caroe, Sir Olaf.1967, Soviet Empire, The Turks of Central Asia and

Stalinism.London

Dawydow, J. P. Ethnische Konflikte auf dem Gebiet der ehemaligen Sowjetunion.

Europa Archiv, 48 (1993) 7, 179-192

Devlet, Nadir. Çağdaş Türkîler; Doğuşundan Günümüze Büyük İslam Tarihi, Ek

cilt, Çağ yayınları-İstanbul. 1993

Duncan W. Raymond and Paul G. Holman Jr. Boulder Ed. by, Ethnic nationalism and

regional conflict. The former Soviet Union and Yugoslavia. Co.: Westview

Press 1994. IX, 218 p. maps.

Eickelman, Dale F., ed. Russia’s Muslim Frontiers: New Directions in Cross-

Cultural Analysis. Bloomington: Indiana University Press, 1993.

Heleniak, Timothy. Geographical Dimensions of Russia’s Demographic Crisis,

Chatham HouseRoyal Institute of International Affairs10 September 2004,

London

Özey, Ramazan.1996, Tabiatı, İnsanı ve İktisadı ile Türk Dünyası, Öz Eğit. Yay:11,

İstanbul.

Tishkov Valery "Population Census and Changing Identities in Russia" Russian

Census Workshop, Brown University, Watson Institute, USA, March 2002

Williams, Cristóbal. Empirical Data On The Issue Of Ethnic Minorities In Russia

Centro de Estudios. Internacionales y de Informe 05-1 Educación para la

Globalización (CEIEG) Enero de 2005 Universidad del CEMA

http://www.cema.edu.ar/ceieg

Yiğit, Ali. Türk Ülkeleri ve Türklerin Yaşadıkları Bölgelerin Coğrafyası, TİSAV

Elazığ Şubesi Yayınları No:2, ELAZIĞ–2000, Geliştirilmiş 2. Baskı,

Yiğit, Ali. Kazakistan’ın Değişen Etnik Yapısı, F.Ü. Sosyal Bilimler Dergisi, C.11, S.1,

sf. 99–113, Elazığ–2001.

Yiğit, Ali. Başkurdistan Türkler, (Editörler: H.C.Güzel-K.Çiçek-S.Koca) Cilt: 20,

Bölüm: 102, sf. 88–93, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara–2002.

CONSEIL DE L’EUROPE. Cultures minoritaires ouraliques en danger, Strasbourg,

Rapport de la Commission de la culture et de l’éducation, 2 juin 1998,

documentation no 8126.

ECRI. Rapport sur la fédération de Russie, Bruxelles, 26 janvier 1999, Conseil de

l’Europe, Commission européenne contre le racisme et l’intolérance.

Goskomstat Rossii (State Committee on Statistics of Russia), Demograficheskiy

yezhegodnik Rossii: Statisticheskiy sbornik (The Demographic Yearbook of

Russia: Statistical Handbook), 1995, pp. 400-403. For 1989 to 1994,

Goskomstat Rossii (State Committee on Statistics of Russia), "Razvitiye

demograficheskiy protsessov v Rossiyskoy Federatsii v 1995 godu"

(Demographic Trends in the Russian Federation in 1995), Informatsionny

byulleten’ No. 6, June 1996, pp. 47.

Goskomstat Rossii (State Committee on Statistics of Russia), Chislennost’ i migratsiya

naseleniya Rossiyskoy Federatsii v 1997, 1998, 1999, 2000, 2001 g.:

Statisticheskiy byulleten.

Goskomstat of Russia: http://www.gks.ru/default.asp

NUPI: Norsk Utenriikspolitisk Institutt-Centre for Russian Studies Norveç:

http://www.nupi.no/russland/datebase/start.htm

Statistical Yearbook 2003 UNHCR RUSSIAN FEDERATION

http://cografya.bilecik.edu.tr/Dosya/Arsiv/Ali%20Yi%C4%9Fit%20Makaleler/A1.pdf
SİTESİNDEN ALINMIŞTIR
 

 
Facebook beğen
 
Reklam
 
 

Web Analytics

KİLİS YEMEK RESİMLERİ
 









< iframe width='640px' height='397px' frameborder='0' src='http://www.startv.com.tr/Embed/WebTV.aspx?id=3805&movie_target=startv_videoad_webtv' />,
 

=> Sen de ücretsiz bir internet sitesi kurmak ister misin? O zaman burayı tıkla! <=